مسلمان نبودند، اما برای غدیر شعر گفتند

به گزارش گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «آسارا رسا»، غدیر فقط در شعر شاعران مسلمان بازتاب پیدا نکرده است. در میان غدیریه‌های عربی، نام چند شاعر مسیحی لبنانی هم دیده می‌شود که واقعه غدیر، سخنان پیامبر(ص) و جایگاه امام علی(ع) را در اشعار خود روایت کرده‌اند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد دست‌کم پنج شاعر مسیحی، پولس سلامه، عبدالمسیح انطاکی، جورج شکور، جوزف هاشم و سعید عقل، به غدیر پرداخته‌اند و هر کدام از زاویه‌ای این واقعه را به نظم کشیده‌اند.

عید تو عید است ای علی

پولس سلامه شاید شناخته‌شده‌ترین شاعر مسیحی دلبسته امام علی(ع) باشد. او در یکی از بخش‌های منظومه خود، لحظه نزول جبرئیل را به تصویر می‌کشد؛ جایی که پیامبر(ص) مأمور می‌شود پیام الهی را به مردم برساند؛ پیامی که به تعبیر شاعر، برای همه نسل‌ها و همه زمان‌هاست.

بَلِّغْ کَلامَ رَبِّکَ مُجیرِ

بَیِّناتِ السَّماءِ لِلْجُمْهورِ

سَرْمَدِیًّا وَ حُجَّهً لِلْعُصُورِ

پیام پروردگار پناه‌دهنده‌ات را برسان

دلایل آشکار آسمانی را برای مردم

به صورت جاویدان و حجتی برای همه اعصار

سلامه سپس سخنان پیامبر(ص) در غدیر را مستقیماً نقل می‌کند:

یا أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا اللَّهُ مُؤَلَّثٌ وَمَوْلَىٰ نَاصِرٍ وَمُجْبِرٍ

ثُمَّ إِنِّی وَلِیکُمْ مُنْذُ کَانَ الدَّهْرُ طِفْلًا حَتَّىٰ زُوَالَ الدَّهْرِ

إِلَهِیَ مَنْ کُنْتَ مَوْلاهُ حَقًّا فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ غَیْرَ نُکْرِ

إِلَهِیَ وَالِ الَّذِینَ یُوَالُونَ ابْنَ عَمِّی وَانْصُرْ خَلِیفَ نَصِیرٍ

کُنْ عَدُوًّا لِمَنْ یُعَادِیهِ وَاخْذُلْ کُلَّ نَکِرٍ وَخَاذِلِ شَرِیرٍ

لا تَضِلُّوا وَاسْتَمْسِکُوا بِکِتَابِ اللَّهِ وَعِتْرَتِی بِالْأَمِیرِ

ای مردم، همانا خدا سرپرست و مولای یاور و پشتیبان است

پس من از آغاز هستی تا پایان روزگار، ولی شما هستم

خدایا، هر کس که به حقیقت مولای او هستم، علی مولای اوست بدون هیچ انکاری

خدایا، دوستداران پسر عمویم را دوست بدار و جانشین یاور را یاری کن

دشمن باش با کسی که با او دشمنی کند و هر پست و شریری را خوار گردان

گمراه نشوید و به کتاب خدا، عترتم و امیر مؤمنان تمسک جویید

سلامه در ادامه، روز غدیر را «عید علی» می‌نامد:

عِیدُکَ العِیدُ یا عَلِیُّ فَإِنْ یَصْـمُتْ حَسُودٌ أَوْ طَامِسٌ لِلْبُدُورِ

تَنْطِقُ الْبِیدُ نَاثِرَاتٍ عَلَى الْقِیعَانِ شَیْئًا مِنْ کُلِّ زَهْرٍ نَضِیرِ

وَتَحُولُ النُّجُومُ فِی اللَّیْلَهِ الزَّهْرَاءِ لَسْتَ فِضَّهَ التَّعْبِیرِ

تَنْشُرُ الْوَرْدَهُ طِیبَ ذِکْرِکَ فَوْقًا فَعَلِیٌّ فِی الْعُطُورِ یُعِیرُ

فِی النَّسِیمِ الرَّیَّانِ فِی بَسْمَهِ الإِصْبَاحِ تَخْتَالُ عَلَى الْجُمَانِ النَّثِیرِ

عید تو عید است ای علی، هر چند حسود یا محوکننده ماه‌ها ساکت بنشیند

بیابان‌ها لب به سخن می‌گشایند، در حالی که بر دشت‌ها از هر شکوفه تازه چیزی می‌پراکند

و ستارگان در شب درخشان تبدیل می‌شوند، تو نقره‌فامِ بیان هستی

گل‌ها بوی خوش یاد تو را منتشر می‌کنند، پس علی در عطرها تکرار می‌شود

در نسیم سیراب، در لبخند سپیده‌دم که بر مرواریدهای پراکنده خرامان می‌گذرد

۵۶۰۰ بیت برای غدیر

عبدالمسیح انطاکی، شاعر یونانی‌الاصل مقیم حلب، در منظومه بلند خود که نزدیک به ۵۶۰۰ بیت دارد صحنه غدیر را این‌گونه روایت می‌کند: پیامبر(ص) در غدیر خم کاروان را متوقف می‌کند، دست علی(ع) را بالا می‌برد و جمله مشهور «هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست» را بر زبان می‌آورد.

وَقالَ لِمَنْ تَضْطَوی الثَّاوِی بِجَانِبِهِ

وَقالَ: مَنْ کُنْتَ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ لَهُ

وَقالَ: إلَهیَ مَنْ وَالَاکَ أَحْبِبْهُ

وَاخْذُلْ بِعَدْلِکَ یا رَبَّاهُ أَنْفُسَ مَنْ

و به کسانی که در کنارش گرد آمده بودند گفت

و گفت: هر کس که من مولای اویم، علی مولای اوست

و گفت: خدایا، هر که تو را دوست دارد، او را دوست بدار

و به عدالت خود ای پروردگار، خوار کن کسانی را که…

علی جان من است و من از علی هستم

جورج شکور، شاعر معاصر لبنانی و استاد ادبیات عرب، از دیگر شاعرانی است که به غدیر پرداخته است. او در منظومه خود، ماجرای ابلاغ فرمان الهی را روایت می‌کند و سپس سخنان پیامبر(ص) درباره امام علی(ع) را به نظم می‌کشد.

شکور در ادامه، سخن پیامبر(ص) را این گونه به نظم کشیده است:

فَأَضَافَ: مَوْلاَیَ الإلَهُ، وَأَنَّنِی لِلْمُؤْمِنِینَ صَحَابَتِی وَعَشِیرِی

وَعَلِیٌّ مِنِّی، مَا عَلِیٌّ؟ مِثْلَمَا أَنَا مِنْهُ، وَهُوَ خَلِیفَتِی وَوَزِیرِی

وَسَأَلْتَقِی یَوْمًا، عَلَى الْحَوْضِ الَّذِی کَأْسَاتُهُ مِنْ فِضَّهٍ وَأَثْبِرِ

وَهُنَاکَ، أَسْأَلُهُمْ: تَرَى خَفِظُوا مَعَ الآیَاتِ مِنَ الْقُرْآنِ أَمْرَ أَمِیرِی؟

پس افزود: خدا مولای من است و من برای مؤمنان، همدم و خویشاوند هستم

و علی از من است. علی چیست؟ همان گونه که من از علی هستم

او جانشین و وزیر من است

و روزی بر حوض کوثر با من دیدار خواهی کرد، حوضی که جام‌هایش از نقره و عطرهای برگزیده است

و در آنجا از شما خواهم پرسید: آیا همراه با آیات قرآن، فرمان امیر من را پاس داشته‌اید؟

امروز دین شما را کامل کردم

جوزف هاشم اما با نگاهی متفاوت به غدیر می‌نگرد. در شعر او، فضای غدیر آمیخته با اندوه است؛ گویی حاضران احساس می‌کنند روزهای پایانی زندگی پیامبر(ص) نزدیک شده است.

اشعار هاشم مستقیماً به دو عبارت مشهور نبوی اشاره دارد: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» و همچنین «هر که علی را دوست بدارد، خدا را دوست داشته و هر که با علی دشمنی کند، با خدا دشمنی کرده است.»

هاشم سپس به آیه ۳ سوره مائده، آیه اکمال دین، اشاره می‌کند و در شعر خود از زبان پیامبر(ص) می‌سراید:

وَلِیُّ مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ وَسَیِّدُهُ

مَنْ أَبْغَضَ اللَّهَ، یَقْضِی فِی ضَلالَتِهِ

الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ، یَا إِسْلَامُ، دِینَکُمْ

فَسَبِّحُوا اللَّهَ فِی إتْمَامِ نِعْمَتِهِ

او سرور و مولای هر کسی است که من مولای اویم

هر که با او دشمنی کند، با خدا دشمنی کرده و در گمراهی به سر می‌برد

امروز دین شما را کامل کردم ای اسلام

پس خدا را به پاس تمام شدن نعمتش، تسبیح گویید

غدیر تاج کمال رسالت

سعید عقل، شاعر برجسته لبنانی، غدیر را نه یک رویداد ساده، بلکه «تاج کمال رسالت اسلام» و پایانی بر مسیری می‌داند که پیامبر(ص) برای سلامت دین خود ترسیم کرد. به گفته او، ولایت علی(ع) ضمانتی برای سرزندگی رسالت است؛ ولایتی که با علی(ع) آغاز شد و تا امامان پس از او ادامه یافت.

عقل در شعر خود، لحظه ابلاغ را این گونه به تصویر می‌کشد که جبرئیل ندا داد: «ای پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت نازل شده، ابلاغ کن.» و در همان هنگام، حجاب‌ها کنار رفت. پیامبر فرمود: «هر کس که من مولای او هستم، علی مولای اوست.» و عقل در ادامه تأکید می‌کند که «رسالت کامل شد».

نکته جالب اینجاست که این شاعران مسیحی، غدیر را صرفاً یک واقعه تاریخی یا یک موضوع مذهبی نمی‌بینند. در شعر آنها، غدیر روز اعلام ولایت و جانشینی علی(ع) است؛ برداشتی که بارها در ابیاتشان تکرار می‌شود. همین موضوع باعث شده غدیریه‌های مسیحیان عرب، امروز به بخشی کمتر شناخته‌شده اما خواندنی از ادبیات غدیر تبدیل شوند.